1. Pháp luật quy định thế nào là người chưa thành niên?
Theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015: “Người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi”.
Luật tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định như sau:
- Người chưa thành niên phạm tội là người phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.
- Người chưa thành niên là người bị buộc tội gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.
- Người chưa thành niên là bị hại là người dưới 18 tuổi trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra.
- Người chưa thành niên là người làm chứng là người dưới 18 tuổi biết được những tình tiết liên quan đến nguồn tin về tội phạm, về vụ án và được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng triệu tập đến làm chứng.
2. Người chưa thành niên phạm tội có bắt buộc phải chấp hành án phạt tù không?
Theo quy định của pháp luật hiện hành, người chưa thành niên phạm tội không bắt buộc phải chấp hành án phạt tù. Mục đích nhằm tạo cơ hội cho người chưa thành niên phạm tội nhận thức và điều chỉnh hành vi vi phạm, biện pháp xử lý chuyển hướng (bao gồm các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng quy định từ khoản 1 đến khoản 11 Điều 36 và biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng quy định tại khoản 12 Điều 36 của Luật Tư pháp người chưa thành niên) được ưu tiên áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội trong tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử (Khoản 1 Điều 11 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024).
Chỉ trong trường hợp việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa thì Tòa án mới xem xét áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội (Khoản 2 Điều 12). Khi đó, pháp luật vẫn ưu tiên áp dụng hình phạt ảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo. Khoản 4 Điều 12 luật này quy định “Tòa án chỉ áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người chưa thành niên phạm tội khi xét thấy các hình phạt và biện pháp khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa”.
3. Người chưa thành niên phạm tội có thể được xử lý theo hướng giáo dục không?
Có. Khoản 1 đến Khoản 11 Điều 36 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định các biện pháp xử lý chuyển hướng như: khiển trách; xin lỗi bị hại; bồi thường thiệt hại; giáo dục tại xã, phường, đặc khu; quản thúc tại gia đình; hạn chế khung giờ đi lại; cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; tham gia chương trình học tập, dạy nghề; tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.
Các biện pháp này nhằm xử lý kịp thời và hiệu quả với người chưa thành niên, giúp họ thay đổi nhận thức, nhận biết, sửa chữa sai lầm đã gây ra, tự rèn luyện khắc phục, ngăn ngừa nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội. Đồng thời giáo dục họ trở thành công dân có ích cho xã hội. Qua đó hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp cách ly khỏi xã hội và các tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên.
Trường hợp không đủ điều kiện áp dụng xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, cơ quan có thẩm quyền mới xem xét áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng theo quy định tại khoản 12 điều 36 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024.
4. Khi nào người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng?
Người chưa thành niên có thể bị áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng khi phạm tội nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng theo quy định, trừ trường hợp chỉ là đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án. Ngoài ra, biện pháp này cũng có thể được áp dụng khi người chưa thành niên cố ý vi phạm nghĩa vụ 01 lần trong thời gian gia hạn thực hiện nghĩa vụ hoặc cố ý vi phạm nghĩa vụ 02 lần trở lên trong quá trình chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng (Khoản 2 Điều 51 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024).
5. Người chưa thành niên khi chấp hành hình phạt trong trường giáo dưỡng có được đi học văn hóa không?
Theo Điều 10 Nghị định 355/2025/NĐ-CP, người chưa thành niên là học sinh đang chấp hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng được học văn hóa theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
- Đối với học sinh chưa biết chữ, tái mù chữ hoặc chưa đạt trình độ phổ cập giáo dục tiểu học thì việc học văn hóa là bắt buộc.
- Đối với những học sinh chưa học hết chương trình trung học cơ sở, trung học phổ thông thì tùy theo khả năng, điều kiện thực tế của trường và nhu cầu của học sinh được tổ chức học theo chương trình giáo dục phổ thông hoặc giáo dục thường xuyên tương ứng theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của trường giáo dưỡng.
- Học sinh hết thời hạn chấp hành quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng nhưng chưa hoàn thành chương trình học thì được bảo lưu kết quả để có thể tiếp tục học tập tại các cơ sở giáo dục trong hệ thống giáo dục quốc dân.
6. Người chưa thành niên có được gặp và liên lạc với gia đình khi đang chấp hành biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng không?
Người chưa thành niên là học sinh khi đang chấp hành hình biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng được thăm gặp và liên lạc với gia đình, nhưng phải thực hiện đúng quy định và sự quản lý của trường giáo dưỡng.
Điều 107 Luật tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định:
- Học sinh được gặp thân nhân tại nơi tiếp đón của trường giáo dưỡng và phải chấp hành đúng quy định về thăm gặp.
- Học sinh được liên lạc bằng điện thoại hoặc kết nối hình ảnh, âm thanh bằng phương tiện điện tử với thân nhân ở trong nước, có sự giám sát của giáo viên trường giáo dưỡng và tự chịu chi phí.
- Học sinh được gửi và nhận thư, nhận quà là tiền, đồ vật, trừ rượu, bia, thuốc lá, các chất kích thích khác, đồ vật và các loại văn hóa phẩm thuộc danh mục cấm. Trường giáo dưỡng có trách nhiệm kiểm tra thư, quà trước khi học sinh gửi hoặc nhận. Học sinh có tiền hoặc giấy tờ có giá thì phải gửi trường giáo dưỡng để quản lý và sử dụng theo quy định của trường giáo dưỡng.
- Chính phủ quy định chi tiết Điều này
Như vậy, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 đã thiết lập cơ chế xử lý riêng đối với người chưa thành niên phạm tội theo hướng nhân văn, đặt trọng tâm vào giáo dục, ngăn ngừa và tái hòa nhập xã hội. Việc ưu tiên các biện pháp xử lý chuyển hướng, hạn chế áp dụng hình phạt tù và bảo đảm quyền học tập, thăm gặp gia đình thể hiện rõ định hướng bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của người chưa thành niên.
Trường hợp cần làm rõ các quy định pháp luật liên quan đến người chưa thành niên phạm tội hoặc cần tư vấn cụ thể cho từng tình huống phát sinh, bạn đọc hãy liên hệ với Luật Hồng Bách để được hỗ trợ kịp thời và đúng quy định pháp luật.
